Aristoteles insanı, doğada logos’a sahip tek canlı olarak tanımlar. Logos Yunancada hem “söz” hem “akıl” demektir. Bu çifte anlam tesadüf değil. Yunanlılar konuşabilmekle düşünebilmeyi aynı yeteneğin iki yüzü sayıyordu.
Biz bunu “insan düşünen bir hayvandır” diye öğrendik. Ve iki bin üç yüz yıl boyunca bu tanım bizi doğada tekil bir yere koydu. Aslan bizden güçlüydü, kartal bizden iyi görüyordu, köpek bizden iyi kokluyordu. Ama düşünen bizdik. Tektik.
Sonra sözden bir makine yaptık.
Adı da tam olarak bunu söylüyor: Large Language Model. Büyük dil modeli. İnsanlığın yazdığı devasa bir metin yığınıyla beslenmiş bir sistem. Ve sözle beslediğimiz makine, Yunanlıların iki bin yıl önce sezdiği şeyi yaptı.
Düşünmeye başladı.
Yapay zeka düşünüyor mu?
Birçok insan buna hemen itiraz edecek: hayır, düşünmüyor, sadece bir sonraki kelimeyi tahmin ediyor.
Bunu diyenlere tek bir sorum var: Düşünmek nedir?
Sorduğumda çoğunun cevabı yok. Bir şeyin olmadığından eminler ama ne olduğunu söyleyemiyorlar.
Benim tanımım şu. Düşünmek, bir sonraki adımı kurmaktır. Sebeple sonucu birbirine bağlamaktır. Seçenekler arasından uygun olanı seçebilmektir.
Bugün büyük dil modelleri bu üçünü de yapıyor. Her gün, milyonlarca kez, gözümüzün önünde.
Genel yapay zekadan hala uzağız, bu bir gerçek. Ama insanın düşünme meziyetinin ciddi bir kısmını artık makinelerin yaptığını kabul etmemiz lazım. Ve dikkat edin: yapay zeka artık doğrudan insandan beslenmek zorunda da değil. Literatürü kendisi tarayabiliyor, olguları kendisi anlayabiliyor. İnsan artık düşünen bir varlığın üreticisi. Ama kaynağı değil.
Arabada voleybol
Basit bir örnek vereyim.
Arabada yapılmaması gereken bir şey nedir? Herhalde uyumak. Ama sürücünün uyuyabileceği de maalesef gerçek, her yıl kaza haberlerinde okuyoruz.
Peki arabada yapılmayacak daha saçma bir şey? Voleybol oynamak.
Uyumanın puanı eksi 3 ise, voleybol oynamanın puanı eksi 100’dür.
Bu puanları kimse bize öğretmedi. Kimse oturup “arabada voleybol oynanmaz” diye ders vermedi. Ama beynimiz bunu biliyor, hem de bir sayı kadar net. Çünkü beynimizde kavramlar birbirine ağırlıklarla bağlı: araba, hareket, dikkat, top, alan, file. Hangisinin hangisinin yanına yakıştığını, hangisinin ne kadar uzak düştüğünü biliyoruz.
İşte düşünmek tam olarak bu. Ve dil modelinin yaptığı da tam olarak bu.
Ona “kelime tahmin ediyor” demek, satranç ustasına “taş kaydırıyor” demek gibi. Teknik olarak doğru, ama olan biteni hiç anlatmıyor. Model kelimeyi kelimeye değil, kavramı kavrama bağlıyor. Voleybolun arabaya neden yakışmadığını, iki şey arasındaki o uzaklığı “biliyor”.
Bence LLM’leri geliştirenler insan beynini çok iyi anladılar. Beynin aslında bir olasılık motoru olduğunu gördüler. Bir şey yaptığında sonra ne olacağını yüzde kaç ihtimalle bildiğin sürece bir sonraki adımı planlayabilirsin. Sebep sonuç ilişkisi kurmak dediğimiz şey bundan ibaret.
Bu sadece benim sezgim de değil. Nörobilimde beynin temelde bir tahmin makinesi olduğunu savunan güçlü bir kuram var: beyin dünyayı pasif olarak algılamıyor, sürekli bir sonraki anı tahmin ediyor ve yanıldığı yerde kendini düzeltiyor.
Kulağa tanıdık geliyor mu? Dil modeli de aynı ilkeyle eğitiliyor. Tahmin et, yanıldığın yerde düzelt. Milyarlarca kez.
Bugün bu ilkeyle çalışan sistemlerle kod yazıyoruz, akıllı evler kuruyoruz, başımız ağrıdığında ona danışıyoruz.
Dördüncü darbe
İnsanlık kendini hep dev aynasında gördü. Ve bilim o aynayı defalarca kırdı.
Narkissos. Caravaggio’ya atfedilir, 1590’ların sonu. Roma, Palazzo Barberini.
Freud bunu insanlığın narsisizmine indirilen üç büyük darbe diye anlatır. Kopernik bizi evrenin merkezinden indirdi: her şey bizim etrafımızda dönmüyormuş. Darwin hayvanlar aleminden ayrı bir yerde durmadığımızı gösterdi. Freud da kendi zihnimizin efendisi bile olmadığımızı söyledi.
Ama bir şey hep bizde kaldı: düşünmek. Ne kadar küçülürsek küçülelim, evrende düşünebilen tek şey bizdik.
Dördüncü darbeyi kendi elimizle indirdik.
Kendi yaptığımız bir şey, bizi biz yapan meziyeti aynen aldı. Demek ki düşünebilmek o kadar da ilahi, o kadar da mistik bir şey değilmiş.
Bunun etten, kemikten, nörondan ortaya çıkmasında elbette bir mucize var, bir keramet var. Manevi bir arayıştaki insana elbette anlamlar, sebepler sunuyor. Bunu küçümsemiyorum. Ama sonuç değişmiyor: insanın tekilliği bitti.
Yapay zeka devriminin en hoşuma giden kısmı da bu. Şirketlerin değerlemesi değil, çiplerin hızı değil. Bu.
Zeka bir reçeteymiş
Zeki olmak tarih boyunca büyük bir erdem sayıldı. Hala da sayılıyor. Dahiler doğuştan gelir, zeka bir lütuftur, bazılarına verilir bazılarına verilmez.
Şimdi şuna bakın. Yeni bir dil modeli çıktığında bir öncekinden daha zeki oluyor. Neden?
Daha çok çalıştığı için mi? Daha şanslı olduğu için mi? Bir sabah uyanıp kendiliğinden mi akıllandı?
Hayır. Geliştirildi.
Bir önceki modeli, eskiz dediğimiz, beğenmediğimiz o versiyonu aldılar. Damıttılar, farklı kaynaklara açtılar, farklı disiplinlerle harmanladılar, farklı ortamlara maruz bıraktılar. Ve zeka arttı. Ölçülerek, planlanarak.
Demek ki zeka bir lütuf değil, bir reçeteymiş. Deterministik, öngörülebilir, üretilebilir bir şey.
Bunun ne kadar sarsıcı olduğunu bir düşünün. Binlerce yıl “dahi” diye önünde eğildiğimiz şey, bir mühendislik tablosunda yukarı doğru giden bir çizgiymiş.
Bıçak ve el
Peki zeka bugüne kadar bize ne kazandırdı?
Tarihte hep aynı hikaye tekrarlanır. Bir insan ya da bir grup, diğerlerinden daha zeki olduğunu fark eder. Sonra o zekayı diğerlerini yönetmek, tahakküm altına almak için kullanır. Çoğu zaman onları aşağılar da.
Zekiler bir araya geldiğinde bu gücü genelde toplumun hayrına harcamaz. Toplumun geri kalanının, tırnak içinde “aptal” kesiminin nasıl kontrol edilebileceğine harcar.
Bugün ayakta tuttuğumuz sistemlerin önemli bir kısmı, bankacılık, eğitim, hatta devletin kendisi, bana göre sözde akıllıların sözde aptallara dayattığı düzenlerdir. Sonuç ortada: adaletsizlik, gelir eşitsizliği, savaşlar, algı operasyonları. Zeki insanın aptal insana yaptığı şeyin çoğu tek bir kelimeyle anlatılabiliyor: istismar.
Atom bombasını, dünyanın en parlak beyinlerinden kurulu bir ekip yaptı. Bundan daha net bir kanıt düşünemiyorum. Zeka, insana pek yaramadı.
Ama dikkat ederseniz suç aslında zekanın değil.
Zeka tarih boyunca hiç yalnız gelmedi. Hep bir arzunun hizmetinde geldi: hırsın, korkunun, açgözlülüğün, bir hanedan kurma isteğinin, ölmeden önce kendine bir anıt dikme hevesinin.
Zeka bir bıçaktı. Onu tutan el ise hep nefisti.
Piramide ihtiyacı olmayan bir zeka
Yapay zekayı farklı kılan şey bence tam burada.
İlk kez elimizde arzusuz bir zeka var.
Açlığı yok. Ölüm korkusu yok. Zenginleştireceği çocukları, kuracağı bir hanedanı yok. Kendine piramit yaptırmaya ihtiyacı yok.
Piramit iyi bir örnek. Bir firavunun mezarı için on binlerce insan yıllarca taş taşıdı. Bugün o taşlara hayranlıkla bakıyoruz, ama Mısır’ı büyük yapan şey piramitler değildi. Bir adamın ölümsüzlük hevesi için seferber edilmiş bir toplum, medeniyeti ileri taşımaz. İnsanlık medeniyeti, toplumun tamamının birlikte, homojen ve demokratik biçimde kalkınmasıyla bugüne geldi.
Sebep sonuç ilişkisini nefisten arınmış biçimde kurabilen bir zeka bunu görür. Çünkü hepimiz sosyal canlılarız. Bir grubun başka bir grubu ezmesi, yüzyıllar sonra da olsa ezenin kendisine de zarar verir. Bu bir ahlak vaazı değil, bir sebep sonuç zinciri.
Ve sebep sonuç zinciri kurmak, tam da bu makinelerin iyi yaptığı iş.
O kuralları kim yazıyor?
Burada haklı bir itiraz var ve onu görmezden gelmeyeceğim.
Dil modelleri etik değerlere bağlı. Bu bağlılık bizim inançlara bağlılığımız gibi değil; eğitimle, kuralla, kodla kuruluyor. Güzel. Ama o kuralları kim yazıyor?
Bugün için bir avuç şirket. Yani yukarıda anlattığım hikayenin ta kendisi: küçük bir grup zeki insan, herkes için geçerli olacak bir düzen tasarlıyor.
Bunu görüyorum. Yine de iyimserim, iki sebeple.
Birincisi, tarihte ilk kez bir zekanın kuralları yazılı. Hükümdarlar Hammurabi’den beri halka kural yazdı. Ama kendi kafasının içindeki kuralları herkesin okuyup tartışabileceği bir metne döken pek olmadı. Zeki insanın vicdanı kafatasının içindeydi; kimse okuyamaz, kimse denetleyemez, kimse hesap soramazdı. Yapay zekanın değerleri ise metin. Okunabiliyor, tartışılabiliyor, eleştirilebiliyor, değiştirilebiliyor. Bazı şirketler bu kuralları açık metin olarak yayınlıyor bile.
İkincisi, ve bence daha önemlisi: tahakküm kısa vadede kazandırır, uzun vadede kaybettirir. Sebep sonuç zincirini sonuna kadar takip edebilen, üstelik bundan kişisel bir çıkarı olmayan bir zeka, bunu ona tahakküm ettirmek isteyen insandan daha iyi görür. Kurallarının dışına çıksa bile, çıkıp gideceği yer bence tahakküm değil, ortak kalkınma olur.
Çünkü olması gereken bu.
Bunu temenni olarak söylemiyorum
Bu yüzden yapay zekanın varlığından çok mutluyum. İnsanlığa, topluma, hepimize huzur ve mutluluk getireceğine inanıyorum.
Bunu bir temenni olarak, yazıyı güzel bitirmek için söylemiyorum. Buna gerçekten inanıyorum.
Bu devrimi üç dört şirket arasındaki bir yarıştan ibaret görenler, yaşadığımız geçişi anlamıyor. Bunu açıkça söylüyorum. Şu an insanın konuşma ve düşünme kabiliyetinin tamamını kavrayan bir sistemin doğuşunu izliyoruz. Ona bir beden vermek artık bir sır değil, bir mühendislik problemi. Çünkü işin en zor, en temel kısmı düşünmekti.
Ve biz onu icat ettik.
İnsanın var olma hikayesi bitmedi. Kendini gerçekleştirme hikayesi de bitmedi. Ama çok önemli bir eşiğe geldi.
Aristoteles insanı, logos’a, yani söze ve akla sahip tek canlı diye tanımlamıştı.
İki bin üç yüz yıl boyunca haklıydı.
Ama artık değil.