Hayat sigortası tek bir iş yapar: sen öldüğünde geride kalanların parasız kalmamasını sağlar. Riski senden alıp şirkete devreder. Yaptığı şey budur ve başka bir şey değildir.
Piyasada satılan ürünlerin çoğu ise bunu birikimle harmanlar. “Hem korunun hem biriktirin.” Kulağa iki katı fayda gibi gelir. Gerçekte olan şey şudur: harman, iki ürünün de fiyatını görünmez kılar.
Görünmeyen fiyat, pazarlık edilemeyen fiyattır.
Bu yazı bir teklifin içinde neye bakılacağı üzerine. Kimseyi şikâyet etmiyorum, isim de vermiyorum, çünkü anlatacaklarımın hiçbiri tek bir şirkete özgü değil. Hepsi ürün kurgusundan çıkıyor.
“Paranızı geri alıyorsunuz” cümlesinin içi
Prim iadeli ürünler şöyle anlatılır: süre sonunda vefat etmezseniz yatırdığınızı geri alırsınız, üstüne bir de ödül.
Teklifte bu genelde iki kalem halinde durur. Diyelim ayda 100 dolar, 15 yıl:
| Kalem | Tutar |
|---|---|
| Süre sonu hayatta kalma teminatı | 14.400 $ |
| Prim ödeme teşvik ödülü | 3.600 $ |
| Toplam | 18.000 $ |
15 yılda ödediğiniz: 18.000 dolar. 15 yıl sonra aldığınız: 18.000 dolar.
Nominal getiri tam olarak sıfır.
“Ödül” denen ikinci kalem, ödediğiniz paranın %20’sidir. Ürün önce paranızın beşte birini kenara ayırır, sonra “primlerinizi aksatmadan öderseniz bunu da veririm” der. 80 artı 20 eşittir 100. Hediye edilen şey kendi paranızdır.
Enflasyon da bu sırada boş durmaz. Yıllık %2,5 dolar enflasyonuyla 15 yıl sonraki 18.000 dolar, bugünün parasıyla yaklaşık 12.400 dolar eder. Nominalde başabaş görünen şey reelde yaklaşık üçte bir kayıptır.
Ürünü ikiye ayırınca ne olduğu anlaşılır: bir tarafta gerçek bir vefat teminatı, öbür tarafta faizsiz ve kilitli bir hesap.
Kilit de ciddidir. Erken çıkış tablosu (iştira tablosu) her teklifin içinde vardır ve genelde kimse açıp bakmaz. Baktığım bir üründe şöyleydi:
| Çıkış yılı | Ödenen | Alınan | Kayıp |
|---|---|---|---|
| 2. yıl | 2.400 $ | 599 $ | %75 |
| 5. yıl | 6.000 $ | 3.045 $ | %49 |
| 10. yıl | 12.000 $ | 6.948 $ | %42 |
On yıl ödeyip çıkarsanız paranızın %42’si sizde kalmıyor. Bu bir ceza değil, ürünün tasarımı. Uzun kilit olmadan bu ürünler zaten çalışmıyor.
Vergi avantajı hesabındaki sistematik hata
Bu ürünlerin tek gerçek finansal gücü vergi indirimidir. İndirim olmadan çoğunun hiçbir mantığı kalmaz.
Ve tam burada, tekliflerin neredeyse tamamında aynı hata yapılır.
Teklif, vergi avantajını sizin en yüksek gelir vergisi diliminiz üzerinden hesaplar. Diyelim yılın sonunda %27’lik dilimdesiniz; teklif bütün yılın primini %27’den indirir gibi hesap yapar.
Türkiye’de gelir vergisi böyle çalışmaz. Kümülatif matrah sistemi var: yılın başında sıfırdan başlarsınız, kazandıkça dilim yükselir. Ücretliyseniz Ocak’ta alt dilimdesinizdir, Aralık’ta üst dilimde.
Primi her ay ödediğiniz için, her ayın primi o ayın dilimiyle indirilir.
Ücretli biri için gerçek hesap şuna benzer:
| Dönem | Dilim |
|---|---|
| İlk 4 ay | %15 |
| Sonraki 5 ay | %20 |
| Son 3 ay | %27 |
Ağırlıklı ortalama: (4×%15 + 5×%20 + 3×%27) ÷ 12 = %20,1
Teklifte %27, gerçekte %20. Küçük bir fark gibi duruyor. Ürünün getirisine etkisi şu:
| Varsayılan vergi oranı | Yıllık net maliyet | Yıllık dolar getirisi |
|---|---|---|
| Yok | 1.200 $ | %0 |
| %20 (ücretlinin gerçeği) | 960 $ | ~%2,75 |
| %27 (teklifteki varsayım) | 876 $ | %3,85 |
Getirinin dörtte biri, yapılmamış bir vergi indiriminden geliyor.
Bunu kontrol etmek on dakikanızı alır: bordronuzu açın, ay ay hangi dilimden vergi kesildiğine bakın, ortalamasını alın. Teklifteki oranla karşılaştırın.
Bir not daha: bu ürünlerdeki “ödül” kalemi genelde hepsi ya da hiçbiri kurgusundadır. Tek bir primi aksatırsanız %20’lik kısım düşer ve yukarıdaki %2,75’lik getiri sıfıra yakın bir şeye iner. 15 yıl boyunca tek bir ödemeyi kaçırmama taahhüdü veriyorsunuz demektir.
“Birikimsiz” kelimesi iki ayrı şey demek
Sade bir koruma poliçesi istediğinizde “öyle bir ürün yok” cevabı alabilirsiniz. Çoğu zaman bu yalan değil, kelime kazası.
“Birikimsiz” sektörde iki anlama geliyor:
- Mevzuat dilinde: birikim primi alınmayan poliçe. Prim iadeli ürünler de bu sınıfa girer. Vergi indiriminin primin tamamına uygulanmasının sebebi tam olarak budur.
- Satış dilinde: süre sonunda para iadesi olmayan poliçe.
Aynı kelime, iki anlam, birbirinin zıddı iki ürün. Sorunuzu “prim iadesi olmayan, sadece vefat teminatlı poliçe” diye kurarsanız kaza ihtimali düşer. Şirketlerin sitelerinde bu ürünler genelde “koruma ürünleri” başlığı altında durur.
Koruma ürünleri neden vitrinde değil
Bu bir komplo değil, aritmetik.
Prim iadeli bir üründe yıllık prim 1.200 dolar olsun. Aynı kişiye aynı koruma sade bir poliçeyle 250 dolara satılabiliyor. Satıcıya getiri farkı beş kat.
Doğrudan satış ekibiyle çalışan bir yapıda, hangi ürünün önce anlatılacağı bu farkla belirlenir. Satıcıyı suçlamak gereksiz; sistem ona bunu yaptırıyor.
Fiyat farkı da küçük değil. Anlamlı karşılaştırma şu tek rakamla yapılır:
1.000 dolar teminat başına yıllık kaç para ödüyorsunuz?
Baktığım iki üründe bu rakam 12,53 dolar ile 2,22 dolardı. Yani yarısından az parayla iki buçuk kat koruma. Aynı şirket, aynı hafta.
Teklif aldığınızda ilk yapacağınız hesap bu olsun. Primi teminata bölün. Karşılaştırılabilir tek sayı budur.
Prim sabit değil
“Ayda 100 dolar” diye anlatılan rakam, çoğu üründe giriş yaşınızın fiyatıdır. Ürün yıllık yenilemeliyse prim yaşla birlikte artar.
Yirmi yıllık bir poliçede seyir şuna benzeyebilir:
| Yıl | Yaş | Aylık |
|---|---|---|
| 1 | 39 | 100 $ |
| 10 | 48 | 216 $ |
| 20 | 58 | 537 $ |
Beş katından fazla. Bu bir tuzak değil, ölüm riskinin gerçek fiyatı. Ama satış konuşmasında geçen tek rakam ilk satırdaki olur.
Teklifte yıl yıl prim tablosu istemek hakkınız. Yoksa isteyin.
Aynı tablonun bir yan sonucu daha var. Aynı primle alınabilen teminat yaşa göre şöyle düşer:
| Yaş | Teminat |
|---|---|
| 36 | 119.825 $ |
| 38 | 103.393 $ |
| 39 | 95.794 $ |
Ölüm riskinin maliyeti yılda yaklaşık %8 artıyor, 15 yılda üç katına çıkıyor. “Seneye bakarım” demenin bir fiyatı var ve o fiyat bileşik.
Sözleşmede ne yazdığını okumak
Özel şartlar 20-25 sayfadır ve kimse okumaz. Okumanın getirisi genelde bir iki maddede toplanır.
En sık karşılaşılanı maluliyet teminatı. İnsanlar bunu “sakat kalırsam param var” diye anlar. Poliçe metni çoğu zaman şöyle der:
İşbu poliçeden hiçbir şekilde kısmi maluliyet ödemesi yapılmaz.
Yani sadece %100’lük olaylar ödenir: iki göz, iki uzuv, umumi felç. Ferdi Kaza oran cetvellerinde tek göz kaybı %25, tek el kaybı %60 olarak geçer. Böyle bir poliçede ikisi de sıfır öder.
Hastalık yoluyla maluliyette de eşik ağırdır: altı temel günlük faaliyetten (yıkanma, giyinme, beslenme, hareket, tuvalet, kişisel hijyen) üçünü yardımsız yapamamak aranır. Üstüne aylarca bekleme ve muafiyet süresi konur.
Bu teminatların ucuz olmasının sebebi budur. Ucuzluk bir fırsat değil, kapsamın darlığının fiyata yansımasıdır.
Okurken bakılacak diğer yerler: ilk yıl intihar istisnası, beyan edilmemiş önceden var olan rahatsızlıklar maddesi, ürünün uyuşmazlıkta Sigorta Tahkim Komisyonu’na dâhil olup olmadığı. Sonuncusu bilgilendirme formunda tek cümleyle geçer ve dâhil değilse tek yolunuz mahkemedir.
Sağlık beyanını kim doldurdu
Bu yazıda söyleyeceğim en önemli şey bu.
Başvuru formundaki sağlık ve yaşam tarzı sorularının, siz görmeden, hepsi “Hayır” işaretli olarak doldurulmuş halde önünüze gelmesi mümkündür. Gerekçe genelde sistemin zorunlu alanları boş geçirmemesidir.
Neden önemli olduğuna gelince. Formun imzaladığınız kısmında aşağı yukarı şu cümle vardır:
…bu başvuru formunda verdiğim cevapların tamamen doğru olduğunu, tarafımdan doldurulmuş olan bu başvuru formu ile…
Hayat Sigortası Genel Şartları da temsilcinin bilgi ve davranışının sigortalıya atfedileceğini söyler. Yani “acente doldurdu” bir savunma değildir. İmzalayan sizsiniz, beyan sizindir.
Yanlış beyan halinde sigortacı tazminatı azaltabilir ya da sözleşmeyi feshedebilir. Ve bu maddenin işlediği an, sizin savunma yapabileceğiniz bir an değildir. Dosyayı açan siz olmayacaksınız.
Sorular masum görünür ama geniştir. “Son beş yıl içinde kontroller ve kan testleri dahil herhangi bir sebeple doktora başvurdunuz mu?” sorusuna dürüst cevabı “hayır” olan bir yetişkin neredeyse yoktur.
Yapılacak şey basit: formu imzalamadan önce soruları tek tek okuyun, cevapları kendiniz verin, düzeltme gerekiyorsa yazılı olarak yaptırın ve şirketin kabul ettiğine dair teyit isteyin. Poliçenin en ucuz sigortası budur.
Lehtar yazarken eşit bölüşüm doğru cevap olmayabilir
İlk refleks genelde “eşim ve çocuklara eşit pay” olur. Çocuklar reşit değilse bunun pratik sonucu beklediğiniz gibi olmaz.
Reşit olmayan bir lehtara düşen pay doğrudan kullanılabilir para değildir. Vesayet hükümlerine girer, bloke hesaba yatar, harcanması için çoğu durumda mahkeme izni gerekir.
Amacınız “her an bir ev parası hazır olsun” ise, eşitlikçi bölüşüm parayı tam da ihtiyaç anında erişilmez kılar.
İki şeye daha bakın:
Bir lehtar sizden önce vefat ederse payı ne olur? Genel Şartlar bu boşluğu net doldurmuyor. Paylar açıkça yazılmışken lehtarlardan biri önce vefat ederse o payın ne olacağı belirsiz kalabiliyor. Belirsizlik mirasa düşme riskini doğurur ve mirasa düşerse poliçenin en güçlü korumalarından biri kaybolur.
O koruma şudur: mirasın reddi lehtarın hakkını etkilemez. Bir işletme sahibi için poliçenin en değerli maddesi budur. Şirketin kredisi, çeki, senedi ne olursa olsun aile mirası reddedip sigorta parasını yine de alabilir. Ama şartı var: lehtarlar açıkça atanmış olmalı. Boş bırakılırsa para mirasa düşer ve borçlarla aynı havuza girer.
Özet: teklif geldiğinde yapılacaklar
- Primi teminata bölün. 1.000 dolar teminat başına maliyet. Karşılaştırılabilir tek sayı bu.
- Prim iadeli üründe toplam ödemeyle toplam iadeyi yan yana koyun. Aradaki fark sıfırsa getiri sıfırdır, “ödül” kendi paranızdır.
- Vergi oranını bordronuzdan doğrulayın. Teklif muhtemelen en üst diliminizi kullanmıştır, ücretlinin gerçeği ağırlıklı ortalamadır.
- Yıl yıl prim tablosu isteyin. İlk yılın rakamı ürünün fiyatı değildir.
- İştira tablosuna bakın. Erken çıkarsanız ne kaybediyorsunuz.
- Özel şartlarda “kısmi maluliyet” ve “beyan edilmemiş rahatsızlık” maddelerini okuyun.
- Sağlık beyanını kendiniz doldurun.
- Lehtarları açıkça yazın, çocukların yaşını hesaba katın.
Bunların hepsi bir akşamlık iş. Karşılığında aldığınız şey, on beş yıl boyunca ödeyeceğiniz bir ürünü anlamış olmak.
Son olarak baştaki cümleye döneyim: hayat sigortası riski devretmek içindir. Birikim yapmak istiyorsanız birikim ürünü alın, ikisini aynı pakette almak ikisini de pahalılaştırır. Sade bir vefat teminatı sıkıcıdır, ucuzdur ve işini yapar.
Sigortanın iyi olması, hiç kullanılmamasıyla ölçülür.