Günümüzde temel bir belediye hizmeti olan çöp kamyonu ile çöplerin toplanması işi aslında tarihi en fazla 100 sene olan yeni bir şey.
Google’da çöp kamyonu yazınca oyuncak veya gerçek; neredeyse hep aynı tasarım dikkat çekiyor: Arkadan yüklemeli, hidrolik sıkıştırmalı, konteyner kaldırma mekanizmalı
Hepimizin aşina olduğu günümüz tasarımı bu:
Şahlan S15 Serisi arkadan yüklemeli hidrolik çöp toplama taşıtı; Otokar Atlas şasesine montelenmiş şekilde.
Şahlan S10 Serisi çöp toplama taşıtları bunker ve konteyner kaldırma mekanizması ayrıntıları ile
Bu tasarım 100 yıl içerisinde oluştu. Bu süreç pek çok markanın, şirketin, tasarımın hikayesini ortaya koymaktadır. Bu yazı bu tasarımın ana tasarım olarak belirlenmesini sağlayan tarihsel süreçleri işleyecektir.
İLK ÇÖP TOPLAMA TAŞITI
Motorlu taşıtların ve şehirleşmenin yaygınlaşması ile çöpleri bahçede yakmaktan daha mantıklı bir çözüm ortaya çıkmıştı; çöp kamyonları! Çöplerin bekletilmeden süratle yerleşim alanlarından alınıp insanların yaşamadığı yerlere götürülmesi gerekiyordu. Başta Avrupa başkentleri ve ABD metropolleri bu konuda oldukça dertliydi. Temelde sanayileşmenin sebebiyet verdiği şehirleşme ve nüfus yoğunluğundaki aşırı artışa karşın yine sanayileşmenin nimetlerinden faydalanmak gerekli idi. Böylece ilk çöp toplama taşıtları gün yüzüne çıkmaya başladı.
İlk çöp toplama taşıtı örneği. 1800’lü yılların sonu.
Thornycorft tarafından Londra sokaklarında çöplerin içine atılacağı buharla çalışan bir römorktan ibaret bu icadı çöp kamyonlarının atası sayılır. Lüks ve pahalı bir ulaşım aracı olan buharla çalışan motorlu araçlarının çöp toplamak gibi “basit” bir işte kullanılması o zaman için fazla “overdesign” kalmıştı. Zira bu fikir on yıllarca Avrupalılarca sahiplenilmeyecekti. Bu tasarımı öteye taşıyıp şu anki gerçekliğine ulaştıracak olan hep ABD’li yatırımcılar, sanayiciler ve belediye kurumları olacaktı.
Motorize araçlarla çöp toplanması işinin büyüklüğünü ilk anlayan ve bu konuda büyük yatırımlarla sektörün kurucu babası; HEIL’e ait çöp toplama taşıtı. 1910~
Heil’in öncülüğünü yaptığı ABD’li üreticiler 1900’lü yıllarda araç üstü ekipman sektörünü var ettiler diyebiliriz. ABD’de artık buharlı değil, petrolle çalışan motora sahip araçlara monte edilmiş çöp toplama taşıtları görüyoruz. Hala basit bir römork mantığı görülse de Heil damperli römork kavramını da çöp toplama taşıtlarında kullanıyor. Yani hidrolik gücü keşfediyor. Bu modern çöp toplama taşıtlarına bizi götüren en önemli yenilik.
Heil şirketinin Alman kökenli ABD’liler tarafından yönetilmesi 1930’lu yılların ABD’sinde hoş bir durum değildi. Yerel yönetimler Heil şirketine iş vermekten çekiniyordu. ABD’nin özgürlükçü yapısına rağmen önü kesilen firma tahtını İrlanda-İngiliz kökenli ABD’li rakibi WOOD şirketine kaptırdı.
Arkadan yüklemeli çöp kamyonunun mucidi: WOOD
Heil kurucu babaysa, Wood da kurucu annesidir. 1950’li yıllara kadar ABD’de sektörün lideri olan bu şirket bugün olmasa da sektöre yaptığı katkılarla anılır. Basit römork tasarımından modern çöp kamyonuna oldukça yakın örnekler ortaya koyan Wood şirketi arkadan yüklemeli çöp toplama taşıtının mucidi sayılır.
Wood’a kadar çöp toplama taşıtları önden veya yandan yükleme olarak hayal edilmişti. Arkadan yükleme yapılması başlı başına bir devrimdir. Bu gün içselleştirdiğimiz bu durum o zaman için büyük bir farklılıktı.
Wood şirketine ait arkadan yüklemeli bir çöp toplama taşıtı.
Wood şirketinin New York belediyesine verdiği bu arkadan yüklemeli çöp toplama taşıtı bizi modern çöp kamyonuna götüren önemli bir model, ancak teknik olarak öncü sayılmaz. Çünkü Wood bu işte hidroliği ihmal etmişti! Bu makine sıkıştırma yapmıyordu. Tek yaptığı şey çöp konteynerinin daha erişilebilir bir noktadan dökülmesini sağlamaktı. Bugün hiç bir örneği olmayan konveyörlü garip bir sistem kullanmıştı. Aslında bu sistemi ona öneren New York belediyesiydi; Wood’un özgün tasarımı ise daha sonra ortaya çıkacak ve arkadan yüklemeli çöp toplama taşıtı devrimi taçlandırılacaktı:
Geldi gönlümün efendisi! İlk arkadan yüklemeli hidrolik sıkıştırmalı çöp toplama taşıtı. 1937
İlk hidrolik sıkıştırmalı çöp toplama taşıtları imal edilip Wood tarafından ABD’de deliler gibi sattığını düşünebilirsiniz, ama öyle olmadı. Kanada’nın sıradan bir şehri sipariş edene kadar bu tasarım Wood şirketinin ikinci nesil yöneticisi genç George Wood‘un tasarım eskizleri arasındaydı. Nihayetinde 1937 yılında ilk örnekler çıkmaya başladıkça bu konuda alışkanlıklar değişti. Hidrolik teknolojisindeki gelişmelere paralel olarak da hidrolik, sıkıştırma çöp toplama taşıtlarında vazgeçilmez bir unsur oldu.
Daha önce hidrolik sıkıştırma görmemiş cahillere yeni sistemin anlatılması gerekiyordu. Wood şirketi bu konuda pek çok tanıtıcı materyal ile hidroliğin çöp kamyonlarında vazgeçilmez unsur olmasını sağlamıştır. Heil de dahil tüm rakipler bu bilgileri kullanarak ürünlerini çeşitlendirmişlerdir.
1937’deki ilk hidrolik çöp toplama taşıtı, ve sonraki modernize edilmiş tasarımlarda hala sıkıştırma plakası (perde) kullanılmamaktaydı. Bunker tarafından sıkıştırılan çöpün haznede sıkışmış olarak muhafaza edilmesini sağlayan sıkıştırma plakasının (perdenin) keşfi 1960’lere kadar yapılmayacaktı!
HEİL YENİDEN SAHNEYE ÇIKIYOR: Colectomatic
Wood şirketinin egemenliği ile geçen 30 yıl boyunca sıkıştırma perdesinin icat edilememesi ne garip! Heil şirketi Wood’un gölgesinde geçen onca yılın acısını TEK BİR PATENT ile çıkarmıştır. Bu patent Colectomatic Mark II modeli ile kullanıcıya sunulmuş ve büyük ilgi görmüştür. Artık çöpü boşaltmak için kasayı damper gibi kaldırmaya gerek yoktu; sıkıştırma perdesi ile çok daha iyi bir sıkıştırma oranı elde edilebilirdi. Bunun yanında HEIL bir taşla 3-4 kuş birden vuracak başka yenilikler de getirerek partiye geri döndü! Colectomatic modeli bugün bile efsane model olarak çöp kamyonu tarihine damga vurdu.
Heil Colectomatic Mark II modeli modern çöp kamyonuna bizi götüren son dönemeç oldu. Kurucu baba Heil’i tekrar pazar lideri yapan sıkıştırma perdesinin icadıydı.
Heil Colectomatic Mark II bir mühendislik harikasıydı, ve basit bir endüstriyel tasarımın ve teleskobik hidrolik silindirin nasıl bir fark yaratacağını gösteren sayısız örnekten biriydi. Peki tüm hikaye bu kadar mı?
Siz de hidrolikleştiremediklerimizden misiniz?
Yukarıdaki resime bakınca bir eksiklik var değil mi? Bu adamlar neden çöp konteynerlerini elleri ile deviriyor?
Hidrolik ilk önce sıkıştırma küreğine güç verdi, sonra perdenin icadı ile sıkıştırma plakasına güç verdi. ABD’li üreticiler hidrolik konteyner kaldırmanın hidrolik olmasını önemsemiyordu ve bunu basit bir opsiyon olarak görüyorlardı. Hidrolik konteyner kaldırma mekanizmasının bir endüstri standardı olarak benimsenmesi Avrupalı Dennis Eagle firmasının etkinliği ile sağlanacaktı.
Dennis + Eagle + Terberg + Rosroca birleşiminden oluşan günümüz Dennis Eagle’ı özellikle 2007 yılından bu yana sektörü domine etmektedir. Heil ve Dennis Eagle birbirlerinin işlerine karışmazlar ve pazarına girmezler (ya da biz öyle biliyoruz). Bununla birlikte birinin yaptığı yenilikler diğeri için de belirleyici olur. Konteyner kaldırma mekanizmalarında Dennis Eagle’ın Terberg’den aldığı güçle yaptığı çıkır açıcı inovasyon tüm dünyadaki çöp kamyonu üreticileri için belirleyici olmuştur. Hidrolik konteyner kaldırma sistemleri bugün opsiyon değil, standart donanım haline gelmiştir.
Dennis Eagle’ın tedarikçisi ve aynı zamanda tüm sektöre yön veren Terberg konteyner kaldırma grupları ile ilgili “bazı” ürünleri:
Ve sonuç:
Sektörü var ettikleri için ABD’li şirketlere; özellikle HEİL şirketine, modern haline evirdikleri için Avrupalı şirketlere teşekkürler. Sayelerinde bildiğimiz çöp kamyonu tasarımına kavuştuk.
Ayrıca bu yazıda kaynak olan CRT (http://www.classicrefusetrucks.com) topluluğuna da teşekkürler.