
Çocuklarımızın video çekmesinden, fenomen olmaya özenmesinden korkuyoruz. Bence korkuyu yanlış yere yöneltiyoruz: Kaptırmaktan korktuğumuz o yapay dünya, belki de geleceğin gerçek dünyası.
Araba alan makyajcı efsanesi
Gençlerin kendi aralarında anlattığı bir hikâye var. Bilmem kim bir makyaj kanalı açmış, kaç tane araba almış, ev almış, böyle bir zenginlik olamazmış. YouTuber olmak, TikTokçu olmak, kendi deyimleriyle “içerik üreterek” para kazanmak, bugünün gençleri için bizim zamanımızın “oku, büyük adam ol” cümlesiyle aynı yerde duruyor.
Hikâye abartılı, bunu biliyoruz. YouTube’un ilk yıllarında, internetten para kazanmak Türkiye’de yeni bir şeyken gerçekten iyi kazananlar oldu; bugün aynı noktaya gelmek için milyonlarca takipçiyi her gün yeni videoyla canlı tutmak gerekiyor. Ama her kuşağın efsanesi abartılıdır. Bize de doktor olanın, mühendis olanın hayatının kurtulduğu anlatıldı ve o da herkes için doğru çıkmadı.
Beni ilgilendiren, efsanenin doğruluğundan çok çocuğu ona çeken şey. Hiçbir çocuk “matematiğe âşığım, trigonometri öğrenmek istiyorum” diye okula başlamıyor. Önce arkadaşları için gidiyor, top oynayacak, yeni insanlarla tanışacak. Sonra yavaş yavaş asıl hesap ortaya çıkıyor: İyi kazandıran bir mesleğim olsun, babamın almadığı telefonu kendim alayım. İşin parasına bakmadan bir bilime gönül verenler de var ve dünyada fark yaratanlar çoğunlukla onlar, ama sayıları çok az. Geri kalan hepimizi okula da işe de aynı istek götürdü. Kurduğumuz düzen baştan sona kazanmak üzerine. Böyle bir düzende, kazanma isteğiyle eline kamera alan çocuğu ayıplamak bize düşmez.
Çeken çocuk ne öğreniyor
Burada izleyen çocuktan bahsetmiyorum. Saatlerce video izlemek, bizim saatlerce televizyon seyretmemizden farklı bir şey değil. Benim bahsettiğim, çeken çocuk.
O çocuk bir fikir buluyor, kameranın karşısına geçiyor, çekiyor, kesiyor, yayınlıyor. Kimse izlemiyor. Neden izlenmediğini düşünüyor, bir daha deniyor. Bu arada ışığı, sesi, kurguyu, derdini otuz saniyede anlatmayı, tanımadığı insanlara hitap etmeyi öğreniyor. Algoritmanın neyi öne çıkardığını bizden çok daha iyi kavrıyor. Buna vakit kaybı diyoruz ama düpedüz staj. Üstelik başlamak için bir telefondan başka bir şeye ihtiyacı yok.
“Çoğu fenomen olamayacak” deniyor. Olamayacak. Mahallede top oynayan çocukların çoğu da futbolcu olmadı, ama hiçbirimiz o saatlere boşa gitti gözüyle bakmıyoruz. Kamera karşısında rahat konuşabilen, yaptığı işi insanların önüne koyup eleştiriye dayanabilen bir genç, hangi mesleği seçerse seçsin bunun faydasını görür. Okul bunları pek öğretmiyor.
Hangi dünya daha gerçek
Sosyal medyaya “yapay dünya” diyoruz, karşısına da tertemiz bir “gerçek dünya” koyuyoruz. Ticaretin içinden biri olarak o gerçek dünyanın pek de temiz olmadığını söyleyebilirim. Bir şey alıp satmaya kalkan genç, kimsenin ona önceden anlatmadığı o kadar çok yanlışla karşılaşıyor ki, yanında YouTube daha öngörülebilir kalıyor. Orada karşınızda kurumsal bir firma ve yazılı kurallar var. Kurallara uyduğunuz sürece fikrinizi söylüyor, yorumunuzu yapıyor, içeriğinizi üretiyorsunuz.
“Ama orası çok kalitesiz” deniyor. Bir aracın kalitesini içine konan şey belirler. TikTok’ta “bu video fazla iyi olmuş, sileyim” diyen bir düzen yok; ne koyarsak onu gösteriyor. Orayı bugünkü hâline getiren de, yarın başka bir yere taşıyacak olan da insanlar.
Öbür tarafta, bu dünyaya hiç bulaşmamış, çok okuyan, tiyatrodan festivalden çıkmayan ama iki kelimeyi bir araya getirip derdini anlatamayan insanlar da tanıyorum. Okumak kıymetli, ama anlatmak ayrı bir beceri ve ancak yaparak öğreniliyor.
Facebook’a ne olduysa TikTok’a da o olacak
Facebook ilk kurulduğunda üniversite öğrencilerinin yeriydi. O öğrenciler bugün kırk yaşını geçti ve Facebook da onlarla birlikte değişti. Bence aradaki fark yalnızca gözden düşmesi değil: Kullanıcıları yaşlandı, konuştukları şeyler de onlarla birlikte yaşlandı.
TikTok’un gideceği yer de burası. Bugün squishy videosu çeken çocuk büyüyecek, hayat tecrübesi artacak, anlatacak daha ciddi şeyleri olacak. Zamanı gelince emeklilik sisteminde gördüğü açığı da çekecek. O gün sesini duyurabilmesi için aracı bugünden tanıması, bugünden kurcalaması, saçma sapan videolar çekerek elini alıştırması lazım.
Kitle iletişiminin ve bilgi paylaşımının büyük kısmı şimdiden bu platformlardan geçiyor. İnsanların zamanın akışına karşı gelmemesi gerektiğini düşünüyorum. Çocuk o dünyada söz almayı öğreniyorsa, bu engellenecek bir şey değil. Tam tersine, teşvik edilecek bir şey.